Okufuna amaka nga osooka okupangisa
Okufuna obwannannyini bw'amaka kiyinza okuba ekigendererwa ky'abantu bangi, naye ekkubo erigenda eyo teriba lyangu bulijjo. Okupangisa n'okugula, oba "rent-to-own," kiyinza okuba ekkubo ekirala eri abo abagala okufuna amaka wabula nga tebannaba kweteekateeka bulungi mu by'ensimbi okugula amaka mu ngeri ey'ekinnansi. Enkola eno egatta okupangisa n'obwannannyini bw'amaka mu by'omumaaso, ng'ewa abapangisa akakisa okufuna ettaka lyabwe mu ngeri ey'enkola.
Okukola ki mu Kulipira n’Okugula Amaka?
Okupangisa n’okugula amaka kigwanira abantu abagala okufuna obwannannyini bw’amaka wabula nga balina okusooka okuteekateeka obulungi eby’ensimbi. Mu nkola eno, omupangisa aba akola endagaano n’nnannyini amaka okubapangisa amaka okumala ekiseera ekigereke, naddala emyaka 1-5. Mu kiseera kino, omupangisa aba alina obusobozi okugula amaka ku mutengo oguba gwamala okuteesebwako mu kusooka. Kino kiwa omupangisa akakisa okugumiza eby’ensimbi bye, okutereka ssente ez’okuwaayo mu kusooka, oba okutereeza ebipapula bye eby’eby’ensimbi (credit score) nga tannaba kugula amaka mu bujjuvu.
Endagaano y’Okupangisa n’Okugula Ekola Etya?
Endagaano y’okupangisa n’okugula amaka erina ebintu bibiri eby’obukulu: endagaano ey’okupangisa n’endagaano ey’obusobozi okugula. Endagaano ey’okupangisa eba ng’endagaano ey’okupangisa amaka ey’ekinnansi, ng’eteekawo ebiwandiiko by’okupangisa buli mwezi. Endagaano ey’obusobozi okugula yeewa omupangisa obusobozi, naye si kye kikolebwa, okugula amaka ku mutengo oguba gwateesebwako. Omupangisa era aba asuubirwa okuwaayo ekifo ekiramba (option fee), ekiyinza okuba ekitundu ku mutengo gw’amaka oba ensimbi eziramba, okukakasa obusobozi buno. Ensimbi zino tezikomezebwawo.
Buli mwezi, omupangisa aba asuubirwa okusasula ensimbi ez’okupangisa ezisingawo ku ezo eza bulijjo mu bitundu ebirala. Ekitundu ky’ensimbi zino eza buli mwezi kiteresebwa nga ekitundu ky’ensimbi ez’okuwaayo mu kusooka (down payment) ku mutengo gw’okugula amaka. Kino kiyamba omupangisa okuzimba equity mu maka nga tannaba kugafuna mu bujjuvu. Obwannannyini bw’amaka buba bwa nnannyini amaka okutuusa ng’omupangisa amaze okugula amaka mu bujjuvu.
Amagoba n’Ebisoomoza mu Nkola Eyo
Enkola eno ey’okupangisa n’okugula amaka erina amagoba n’ebisoomoza byayo. Ku ludda olw’amagoba, ewa abantu abalina eby’ensimbi ebyetaaga okutereeza ekkubo okufuna obwannannyini bw’amaka. Kiyinza okubayamba okuzimba credit score n’okutereka ssente ez’okuwaayo mu kusooka. Era kiyinza okukkiriza omupangisa okukola ku maka nga y’abadde agafuna dda, okufuna ekisulo ekimu awatali kweraliikirira kwa kwanguwa kugenda. Ku ludda olw’ebisoomoza, omupangisa ayinza okufiirwa ensimbi ze z’okuwaayo (option fee) n’ebitundu by’ensimbi ez’okupangisa eza buli mwezi ebyateresebwa singa tasalawo kugula amaka oba ng’atayogera ebiwandiiko by’endagaano. Era mutengo gw’okugula amaka guyinza okuba gwa waggulu okusinga ogw’omu katale mu kiseera eky’okugula.
Enkola y’Ebyensimbi n’Okusiga Ensimbi
Eby’ensimbi mu nkola y’okupangisa n’okugula amaka bikulu nnyo. Ng’oggyeeko ensimbi ez’okuwaayo mu kusooka, omupangisa aba asuubirwa okusasula ensimbi ez’okupangisa eza buli mwezi ezisingawo ku ezo eza bulijjo. Ensimbi zino ezisingawo ziba ziteresebwa ku lwa ssente ez’okuwaayo mu kusooka. Okusiga ensimbi mu ngeri eno kiyinza okuba ekkubo eddungi eri abo abalina obusobozi obutono obw’okugula amaka. Kyokka, kiyinza okuba n’obuzibu singa mutengo gw’amaka gukendeera, oba singa omupangisa tasobola kufuna eby’ensimbi ebyetaagisa okugula amaka mu bujjuvu. Okutegeera endagaano yonna, naddala ebitundu eby’eby’ensimbi, kikulu nnyo.
Okunoonya Amaka g’Okulipira n’Okugula
Okunoonya amaka g’okupangisa n’okugula kiyinza okwetaaga okunoonyereza okw’amaanyi. Waliwo abakulembeze b’ettaka n’ebizimbe abakola mu nkola eno, ate era n’enkola z’oku ttivvi zikola mu kuteekawo abantu abagala okupangisa n’okugula amaka n’ennannyini amaka. Okukola n’omukugu mu ttaka n’ebizimbe ayina obukugu mu nkola eno kiyinza okuyamba nnyo okufuna amaka agatuukana n’ebisoomoza byo. Okukakasa nti ennannyini amaka alina eby’ensimbi eby’olubeerera kikulu nnyo okwewala obuzibu mu by’omumaaso. Funa amaka agali mu kitundu kyo oba mu bitundu ebiriraanyeewo.
| Ekintu/Obuweereza | Omuweereza/Enkola | Okugereesa Kwe Mutengo |
|---|---|---|
| Ensimbi z’okuwaayo (Option Fee) | Enkola ey’okupangisa n’okugula | 1% - 7% ku mutengo gw’amaka |
| Ensimbi z’Okupangisa ezisingawo buli mwezi | Enkola ey’okupangisa n’okugula | UGX 90,000 - UGX 750,000 ku mutengo ogwa bulijjo ogw’okupangisa |
| Omutengo gw’Okugula Amaka | Enkola ey’okupangisa n’okugula | Mutengo gw’amaka ogwa katale, oba ogwateesebwako |
Ensimbi, ebipimo, oba okugereesa kw’emitengo ebimenyeddwa mu kitundu kino kisinziira ku mawulire agasembyeyo agaliwo naye biyinzika okukyuka oluvannyuma lw’ekiseera. Okunoonyereza okw’obutonde kulagirwa nga tonnaba kukola ntekateeka yonna ey’eby’ensimbi.
Okupangisa n’okugula amaka kiyinza okuba ekkubo ery’obukulu eri abo abagenderera obwannannyini bw’amaka naye nga balina okusooka okuteekateeka obulungi eby’ensimbi. Ng’otegeera endagaano, eby’ensimbi, n’amagoba n’ebisoomoza byayo, oyinza okusalawo ekikugwanidde ku lwa by’omumaaso byo eby’amaka. Kyetaaga okunoonyereza okw’amaanyi n’okutegeera obulungi ebiwandiiko byonna okwewala obuzibu obuyinza okubaawo.
